Εορταστικοί άρτοι παρασκευάζονταν κατά τις αρχαίες ελληνικές γιορτές ως προσφορές προς τους θεούς. Η συνήθεια πέρασε στους Ρωμαίους και διατηρήθηκε στους πληθυσμούς της Αυτοκρατορίας ακόμα και μετά την εξάπλωση του Χριστιανισμού. Η ονομασία όμως της δημοφιλούς πρωτοχρονιάτικης πίτας μας, αλλά και το έθιμο της τοποθέτησης φλουριού, συνδέονται ευθέως με τον Άγιο (Μέγα) Βασίλειο, η ζωή και η δράση του οποίου ενέπνευσε τη χριστιανική κοινότητα.
Σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση, όταν ο Άγιος Βασίλειος ήταν Επίσκοπος στην Καισάρεια, ο τότε Έπαρχος της Καππαδοκίας πήγε να εισπράξει φόρους. Οι φοβισμένοι κάτοικοι -ακολουθώντας την προτροπή του Αγίου- μάζεψαν ό,τι πολύτιμο είχαν και βγήκαν με τον δεσπότη τους να προϋπαντήσουν τον έπαρχο. Ο Άγιος Βασίλειος με την πειθώ του και την εμφάνισή του έπεισε τον έπαρχο να μην πάρει τα τιμαλφή τον κατοίκων. Ανέκυψε όμως το πρόβλημα της επιστροφής των δώρων στους ιδιοκτήτες τους. Λέγεται λοιπόν πως ο Βασίλειος σκέφτηκε και προέτρεψε τους κατοίκους να παρασκευάσουν μικρές πίτες και να βάλει μέσα σε κάθε μια από ένα πολύτιμο αντικείμενο. Λέγεται ακόμη πως κατά τρόπο θαυαμαστό, ο καθένας πήρε τελικά πίσω ό,τι είχε προσφέρει. Η παράδοση αυτή αγαπήθηκε πολύ από τους πληθυσμούς της Μικράς Ασίας, όπου ο Άγιος ήταν ιδιαίτερα οικείος. Στη θύμιση αυτής της πράξης μέσα στους αιώνες, επιβίωσε η ιδέα της προσθήκης του φλουριού σε γιορτινές πίτες προ τιμήν του Αγίου.
Σήμερα θεωρείται σχεδόν δεδομένο ότι η βασιλόπιτα είναι μια γλυκιά πρωτοχρονιάτικη πίτα σε στυλ κέικ ή τσουρεκιού και το «φλουρί» της είναι όντως …φλουρί, δηλαδή ένα κέρμα το οποίο όποιος βρει θα έχει τύχη για όλη τη χρονιά.
Σε πολλές περιοχές κόβεται πρώτο το κομμάτι του Χριστού, δεύτερο της Παναγίας, τρίτο του Αγίου Βασίλη και ακολουθούν τα μέλη της οικογένειας. Στο αστικό πλαίσιο εμφανίζεται και το κομμάτι του φτωχού. Οι πίτες μπορούσαν να κρύβουν και άλλα «γουρλίδικα» στοιχεία εκτός από φλουρί. Η οικογένεια γύριζε την πίτα πάνω στο τραπέζι, ώστε το τυχερό του καθενός να έρθει μπροστά του. Το κέρμα έφερνε λεφτά, το κλήμα κρασιά, το τριφύλλι πρόβατα κ.ο.κ. Σε κάποιες αγροτικές περιοχές θεωρείτο μάλιστα πως ανάλογα με το είδος του φυτού που έβρισκε το κάθε μέλος της οικογένειας θα έπρεπε να μεριμνά ιδιαίτερα για τη συγκεκριμένη καλλιέργεια κατά τη διάρκεια της νέας χρονιάς.
