Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, τα σκανταλιάρικα πλάσματα της ελληνικής μυθολογίας, οι καλλικάντζαροι, εξαφανίζονται ανήμερα των Θεοφανείων, με τον αγιασμό των υδάτων. Το τέλος του Δωδεκαημέρου –από τα Χριστούγεννα έως και την παραμονή των Φώτων– σηματοδοτεί και το τέλος της παρουσίας τους στον επάνω κόσμο.
Κατά τη διάρκεια αυτών των ημερών, σε ολόκληρη την Ελλάδα, επικρατεί η δοξασία ότι τα «νερά είναι αβάφτιστα» και πως οι καλλικάντζαροι ανεβαίνουν από τα έγκατα της Γης για να πειράξουν τους ανθρώπους, να προκαλέσουν αναστάτωση στα σπίτια και να επιδοθούν σε κάθε είδους σκανταλιά. Άτακτοι, πονηροί και παιχνιδιάρηδες, αποτελούν διαχρονικά κομμάτι της ελληνικής λαϊκής φαντασίας.
Η μορφή τους, σύμφωνα με τις περιγραφές, προκαλεί φόβο αλλά και περιέργεια. Συνήθως παρουσιάζονται άσχημοι, με κόκκινα μάτια, πόδια γεμάτα τρίχες – σαν της μαϊμούς – και έντονη λαιμαργία. Λατρεύουν τις τηγανίτες και τα γλυκά, ενώ παλαιότερα κάθε ανεξήγητη απώλεια αντικειμένου από το σπίτι συχνά αποδιδόταν σε… «κλοπή» καλικάντζαρου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι δοξασίες της Θράκης, όπου οι καλλικάντζαροι συνδέονται στενά με το τζάκι και τις νυχτερινές ώρες. Σύμφωνα με τις τοπικές παραδόσεις, κατεβαίνουν τη νύχτα από τις καμινάδες για να αρπάξουν λουκάνικα και τρόφιμα, ενώ συνηθίζουν να χορεύουν γύρω από πηγάδια. Όποιος τολμήσει να πλησιάσει, λέγεται πως τον αναγκάζουν να χορέψει μαζί τους.
Άλλες αφηγήσεις αναφέρουν ότι ανεβαίνουν στους ώμους των ανθρώπων που συναντούν τη νύχτα, δοκιμάζοντάς τους με ερωτήσεις ή παρασύροντάς τους σε χορό. Οι καλοί χορευτές ανταμείβονται, ενώ όσοι μιλήσουν ή δεν ανταποκριθούν σωστά, κινδυνεύουν – σύμφωνα πάντα με τη λαϊκή φαντασία – να χάσουν τη μιλιά τους.
Με τον αγιασμό των υδάτων και το «φώτισμα» του κόσμου στα Θεοφάνεια, οι καλλικάντζαροι επιστρέφουν και πάλι στα βάθη της Γης, αφήνοντας πίσω τους μόνο ιστορίες, θρύλους και αναμνήσεις. Ένα κομμάτι της λαϊκής μας παράδοσης που συνεχίζει να περνά από γενιά σε γενιά, κρατώντας ζωντανή τη μαγεία και το μυστήριο του Δωδεκαημέρου.
Κ.Π.
