Τα Άγια Θεοφάνεια θεσπίστηκαν τον 2ο αιώνα μ.Χ. και το γεγονός αυτό τα καθιστά μία από τις αρχαιότερες γιορτές του Χριστιανισμού. Δεν είναι απόλυτα βέβαιο ποια ημέρα καθιερώθηκε να εορτάζονται τα Θεοφάνεια. Αναφέρεται πως παλαιότερα, άλλοτε εορτάζονταν στις 6 Ιανουαρίου, άλλοτε στις 10 Ιανουαρίου.
Σήμερα 6 Ιανουαρίου, η Εκκλησία μας εορτάζει τα Θεοφάνεια και είναι η τρίτη και τελευταία εορτή του Δωδεκαημέρου, η οποία ξεκινά μετά τα Χριστούγεννα. Αναφέρονται στη φανέρωση των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας κατά τη βάπτιση του Ιησού Χριστού και για αυτό το λόγο ονομάζονται Θεοφάνεια (=Θεός + φαίνω).
Το μήνυμα αυτής της εορτής είναι η Αναγέννηση του Χριστού. Με τη βάπτισή του ο Ιησούς, άγιασε τα νερά του Ιορδάνη ποταμού, ώστε να μετατραπούν σε «Αγιασμού δώρον, αμαρτημάτων λυτήριον, νοσημάτων αλεξιτήριον, δαίμοσιν ολέθριον στις ενάντιες δυνάμεσιν απρόσιτον».
Γιατί τα Θεοφάνεια ονομάζονται Φώτα ή εορτή των Φώτων
Κατά τον τέταρτο αιώνα, η Εκκλησία ξεκίνησε να τιμά τα Θεοφάνεια με δέος και λαμπρότητα, ως εορτή που προσδίδει φως στον κόσμο μέσω του Αγίου Βαπτίσματος του Ιησού Χριστού. Για αυτό το λόγο, τα Θεοφάνεια αποκαλούνται Φώτα και εορτή των Φώτων. Η εορτή των Φώτων σηματοδοτεί το τέλος της εορταστικής περιόδου των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς.
Γιατί ρίχνουμε το σταυρό στα νερά τα Θεοφάνεια
Ο λόγος που ρίχνεται ο σταυρός σε θάλασσα ή ποτάμι ή λίμνη είναι για να αγιαστούν τα νερά.
Μετά τη ρίψη του σταυρού, κολυμβητές κυρίως σε νεαρή ηλικία, οι λεγόμενοι Βουτηχτάδες, βουτούν για να πιάσουν το σταυρό. Ο κολυμβητής που θα καταφέρει να τον πιάσει, λαμβάνει την ευλογία του ιερωμένου και δέχεται πλήθος ευχών και τιμών από τους γύρω παρευρισκόμενους.
Εκείνη τη στιγμή οι καμπάνες ηχούν με χαρμόσυνο τόνο καθώς και οι σειρήνες των πλοίων που μπορεί να βρίσκονται εκεί κοντά. Όλοι οι πιστοί πίνουν από τον αγιασμό συμβολικά τρεις γουλιές με ευλάβεια.
Μάλιστα, σε πολλές περιοχές της Ελλάδας μετά τον αγιασμό των υδάτων, πολλοί χριστιανοί πλένουν στα αγιασμένα νερά εικόνες, μηχανήματα και διάφορα άλλα δικά τους είδη για να αγιασθούν.
Ο αγιασμός των σπιτιών την παραμονή των Φώτων
Στην Ελλάδα, την παραμονή των Φώτων γίνεται ο αγιασμός των σπιτιών από τους ιερείς και ονομάζεται Μικρός Αγιασμός ή Πρωτάγιαση ή Φώτιση. Οι ιερείς με το σταυρό και ένα κλωνάρι βασιλικό φωτίζουν (ραντίζουν) όλους τους χώρους του σπιτιού.
