Η 4η Δεκεμβρίου, ημέρα μνήμης της Αγίας Βαρβάρας, ξυπνά κάθε χρόνο στους Θρακιώτες γλυκές αναμνήσεις. Είναι η μέρα που τα σπίτια μοσχοβολούν κανέλα και σουσάμι, ενώ τα ζεστά μπολ με τη «Βαρβάρα» περιμένουν μικρούς και μεγάλους – ένα έθιμο βαθιά ριζωμένο στην τοπική παράδοση της Θράκης.
Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, η Αγία Βαρβάρα θεωρούνταν από τους κατοίκους της Θράκης προστάτιδα των παιδιών από τις παιδικές ασθένειες, ειδικά από την ευλογιά, που για αιώνες στοίχισε πολλές παιδικές ζωές. Για να «γλυκάνουν» την Αγία και να ζητήσουν την προστασία της, οι Θρακιώτες καθιέρωσαν να μοιράζουν γλυκό με βάση το σιτάρι – τη γνωστή «Βαρβάρα».
Για την προέλευση του εθίμου υπάρχουν δύο κύριες εκδοχές, όπως αναφέρουν λαογραφικές πηγές.
- Η θαυματουργή προειδοποίηση
Σύμφωνα με την παράδοση, σε εποχές που δηλητηριάστηκε το ψωμί από εχθρούς της χριστιανοσύνης –είτε από Τούρκους είτε από τον πατέρα της Αγίας σε άλλη εκδοχή– η Αγία παρουσιάστηκε στον ύπνο μιας γυναίκας και προειδοποίησε τους πιστούς να μη φάνε από τα αλλοιωμένα τρόφιμα. Αντί για ψωμί, τους συμβούλευσε να βράσουν σιτάρι με ό,τι άλλο υπήρχε στο σπίτι: ξηρούς καρπούς και αποξηραμένα φρούτα. Έτσι, σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, γεννήθηκε η πρώτη «Βαρβάρα». - Η σύνδεση με την αρχαία λατρεία της Εκάτης
Μια άλλη ερμηνεία συνδέει το έθιμο με τα «Εκαταία», τελετουργικό προς τιμήν της θεάς Εκάτης στην αρχαία Θράκη. Εκείνη την περίοδο –αρχές χειμώνα– οι αποθήκες ήταν γεμάτες σιτάρι, σύκα, σταφίδες και καρύδια. Με αυτά ετοίμαζαν το λεγόμενο Εκαταίο Δείπνο. Είναι πιθανό, σύμφωνα με την εκδοχή αυτή, το παλιό αυτό έθιμο να μετεξελίχθηκε στη «Βαρβάρα», η οποία πλέον τελείται προς τιμήν της Αγίας.
Όποια εκδοχή και αν δεχτεί κανείς, το σίγουρο είναι πως το έθιμο της Βαρβάρας αποτελεί σταθερή αξία στον θρακιώτικο λαϊκό πολιτισμό και διατηρείται ζωντανό στο πέρασμα των αιώνων.
Στη Θράκη, η παραδοσιακή συνταγή περιλαμβάνει εννέα βασικά υλικά:
σιτάρι, αμύγδαλα, καρύδια, ρόδια, σταφίδες, κανέλα, σουσάμι, ταχίνι και ψιλοκομμένα φρούτα – συνήθως σκληρά μήλα. Σε ορισμένες περιοχές, όπως στη Μακρά Γέφυρα και την Αδριανούπολη, έριχναν μέσα 3–4 κουκιά για γούρι· όποιος τα έβρισκε θεωρούνταν τυχερός.
Η «Βαρβάρα» παρασκευαζόταν την παραμονή της γιορτής και μοιραζόταν ανήμερα, νωρίς το πρωί, σε συγγενείς, γείτονες και φίλους.
Η ημέρα της Αγίας Βαρβάρας στη Θράκη λειτουργούσε πάντα και ως άτυπο σημάδι για τον ερχομό του βαριού χειμώνα. Δεν είναι τυχαίες οι γνωστές παροιμίες:
«Η Αγία Βαρβάρα βαρβαρώνει, ο Άη Σάββας σαβανώνει κι ο Άη Νικόλας παραχώνει» ή «Αγιά Βαρβάρα μίλησε και Σάββας απεκρίθη, ο Άη Νικόλας έφτασε με χιόνια φορτωμένος».
Μετά τη γιορτή αυτή συνήθως σταματούσαν οι γεωργικές εργασίες και οι νοικοκυρές ολοκλήρωναν τις φροντίδες του σπιτιού. Οι μεγάλες νύχτες του Δεκέμβρη έδιναν την ευκαιρία για επισκέψεις, ανταλλαγή κερασμάτων και ζεστές οικογενειακές στιγμές.
Κ.Π.
